Dijital Medya Platformlarında Çocuklara Yönelik Gıda Pazarlaması: Etkileri ve Önlemler
Dijital medya platformlarındaki görsel odaklı gıda reklamları, çocukların beslenme alışkanlıklarını olumsuz etkileyerek sağlıksız tercihler yapmalarına neden oluyor. Ebeveynlerin ve düzenleyici kurumların, bu durumun önüne geçmek için bilinçli adımlar atması gerekiyor.
Türkiye’de 2018’de yayınlanmış olan "Çocuklara Yönelik Gıda Pazarlamasının İzlenmesi Raporu"na göre, televizyon reklam kuşağında yaygın olarak reklamı yapılan ürünlerden ilk sırada çikolata ve benzeri ürünler gelirken, bunları yenilebilir buz, şekerli içecekler, tuzlu atıştırmalıklar, tatlı bisküviler ve pastane ürünleri, hazır yiyecekler takip ediyor. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Avrupa Bölge Ofisi, televizyon izlemenin yoğun olduğu zaman diliminde yayınlanan reklamların yüzde 79,3’ünün çocuklara pazarlanmasına izin verdiğini belirtiyor. Çocukların en yoğun izlediği saatler olan 15.00-19.00 arasında en sık yayınlanan gıda reklamlarının sağlıksız gıdalar olduğu dikkat çekiyor (DSÖ, 2018). Çobaner’e göre (2019), çocukların ekran başında fazla zaman geçirmesi bu pazarlamaya maruz kalma riskini 4 kat artırabiliyor. Araştırmada, 8-12 yaş arası çocuklar için günlük toplam ekran süresinin 5 saat olduğu ortaya çıkmış, oysa yetişkinler için günlük izleme süresinin 2 saati geçmemesi gerektiği söyleniyor.
Çocuklar reklamlar karşısında savunmasız
Dijital medya platformlarında çocuklara yönelik gıda pazarlaması üzerine yapılan araştırmalar, çocukların bu reklamlara karşı son derece savunmasız olduğunu ve bu durumun sağlıksız beslenme alışkanlıklarını artırdığını gösteriyor (Montgomery & Chester, 2009). Dijital medyada yer alan gıda reklamlarının, çocukların gıda tercihlerini önemli ölçüde etkilediği ve bu reklamların çocukların obezite riskini artırdığı belirtiliyor (Kelly et al., 2015). Gömülü reklamların çocuklar üzerindeki etkileri konusunda yapılan araştırmalar, bu tür reklamların çocuklar tarafından genellikle fark edilmediğini ve bu durumun çocukların marka bilinirliğini ve tercihlerini önemli ölçüde etkilediğini gösteriyor (Buijzen & Valkenburg, 2003). Çocukların reklamlar karşısındaki savunmasızlıkları, onların reklam mesajlarını eleştirel bir şekilde değerlendirmelerini zorlaştırıyor (Livingstone & Helsper, 2006). Dijital medya platformları, gıda pazarlamasının artan etkisi ile çocuklar üzerinde güçlü bir etki yaratıyor. Özellikle görsel odaklı reklamlar, çocukların beslenme alışkanlıklarını etkileyerek sağlıksız tercihler yapmalarına neden olabiliyor.
Ne yapılabilir?
Son yıllarda internet erişiminin yaygınlaşması ile çocuklar televizyon yerine akıllı telefonlar ve tabletler aracılığıyla çeşitli içeriklere ulaşabiliyor. Bu durum, dijital medyadaki gıda pazarlaması stratejilerinin de değişmesi ile çocuklar üzerindeki etkilerini artırıyor. Çocukların dijital medyada maruz kaldığı gıda reklamları arasında fast food, şekerli atıştırmalıklar ve gazlı içecekler gibi sağlıksız gıdalar ilk sıralarda yer alıyor. Carol ve arkadaşlarının (2024), ABD’de yaptıkları “Dijital Medya Platformlarında Çocukların Gıda Pazarlaması Algısı” başlıklı çalışmada, dijital gıda pazarlamasının çocuklar için riskleri ortaya konulmuş. Araştırmaya göre, ABD'de 6-11 yaş arası çocuklar arasında obez olma olasılığı yaklaşık yüzde 34,2 olmasına rağmen, yüksek oranda işlenmiş ve sağlıksız gıdalar çocuklara yoğun bir şekilde pazarlanmaya devam ediyor. Gıda reklamlarına maruz kalan çocukların tercihlerini, zevklerini ve alışkanlıklarını değiştirdiği ifade ediliyor. 9-11 yaş arası çocuklar, gıda pazarlaması içerisindeki ve gömülü reklamlar karşısında savunmasız kalıyor. Araştırmada, çocuklara yönelik sağlıksız gıda reklamlarının artmasının, obezite riskini artırdığı ve sık maruz kaldıkları gıda markalarına karşı duygusal bağlar geliştirerek marka bağımlılığına neden olabileceği belirtiliyor. Bu tür gıda reklamlarının, çocukları sağlıksız atıştırmalıklara yönlendirerek dengeli beslenme alışkanlıklarını olumsuz etkilediği iddia ediliyor. Bu çalışmalar, reklama maruz kalma bilgisinin ve reklam niyetinin, sağlıksız gıda reklamlarına maruz kalma duyarlılığını azaltmak için yeterli olmadığını göstermekte. Çocukların mevcut dijital medya ortamıyla etkileşimini anlamak için gömülü reklamların potansiyel etkileri üzerine araştırmalar yapılmalı. Dijital medya platformlarında gıda pazarlamasının daha sıkı denetimler yapılmasına ve reklamların çocukları yanıltıcı etkilerine karşı koruyan düzenlemelere ihtiyaç bulunmakta. Bilinçli tüketici eğitimi, ebeveynler ve çocuklar için beslenme etiketleri ve reklamlarında sağlık bilincini artırmaya yönelik çalışmalar, okullarda sağlıklı beslenmeyi teşvik etmek adına beslenme programları aracılığıyla çocukların sağlıklı tercihlere yönlendirilmesi yapılan öneriler arasında yer alıyor.
Kaynaklar
• Buijzen, M., & Valkenburg, P. M. (2003). The Unintended Effects of Television Advertising: A Parent-Child Survey. Journal of Communication, 53(2), 246-262.
• Carol, J., et al. (2024). Digital Food Marketing to Children: A Critical Analysis. Journal of Consumer Research, 50(2), 150-165.
• Çobaner, A. A. (2019). Dijital Medyada Çocuklara Yönelik Yiyecek ve İçecek Pazarlaması: Facebook örneği. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 287-306.
• Kelly, B., King, L., Chapman, K., Boyland, E., Bauman, A. E., & Baur, L. A. (2015). A hierarchy of unhealthy food promotion effects: Identifying methodological approaches and knowledge gaps. American Journal of Public Health, 105(4), 35-42.
• Livingstone, S., & Helsper, E. J. (2006). Does advertising literacy mediate the effects of advertising on children? A critical examination of two linked research literatures in relation to obesity and food choice. Journal of Communication, 56(3), 560-584.
• Montgomery, K. C., & Chester, J. (2009). Interactive food and beverage marketing: Targeting adolescents in the digital age. Journal of Adolescent Health, 45(3), 18-29.